Cruinneas Staire: Teacht na Críostaíochta

Bhí mé ag caint le seanchara liom aréir. Tar éis dó fiafraí faoi mo shláinte – feabhsaithe gan biseach iomlán orm fós – leanamar orainn ag caint faoi cheann de na hábhair is ansa linn – seanstair na hÉireann. Eisean an saineolaí. Mhúin sé cupla rud dom a aréir, mar a dhéanann i gcónaí

Dhá ábhar a bhí faoi chaibidil againn. Pléifidh mé ceann amháin anseo agus déanfaidh mé an plé ar dara ceann a phostáil níos déanaí. Ach chéad rud a chaithfidh mé a lua go bhfuil meon cruinn an staraí phroifisiúnta ag mo charasa. Measúnú na fianaise, agus sin ar bhonn dianscrúdaithe. Ní leor eachtra a bheith luaite i lámhscríbhinn le cruthú gur tharla sé. Próiseas dian iniúchta atá ag teastáil má táimid le rá ‘tharla sin’. Go minic níl againn sa deireadh ach: ‘ag cur gach rud san áireamh, de bharr an phróiseas dianscrúdaithe atá déanta againn ar na foinsí iomadúla, agus ag cur san áireamh a bhfuil ar eolas againn faoi mheon na ndaoine a scríobh nó a thiomsaigh an t‑eolas atá ar fáil sna foinsí sin, is éard is dóigh linn, gur dócha gur tharla sé.’

An raibh an Chríostaíocht in Éirinn roimh theacht go Pádraig? Braitheann sé cé tá i gceist agat le Pádraig. Bhí, má deir tú gurb ionann Pádraig agus Palladius. Tá sé réasúnta brath ar fhianaise Prosper anseo a deir, faoin mbliain 431 ina Chroinic, gur chuir an Pápa Ceilistín I Palladius go hÉirinn mar an chéad easpag ar na Gaeil a chreid i gCríost (primus episcopus ad Scottos in Christum credentes).

An bhféadfadh sé gurb iad a thug an Chríostaíocht go hÉirinn roimhe sin Déaglán, Ailbhe, Ciarán Saighir? Ní móide é. Sa chás i go bhfuil dáta báis ar fáil sna hannála d’aon duine de na daoine sin is sa séú haois é. Tá an chuma ar an scéal gur theastaigh ó muintir na Mumhan, m.sh. an Eoghanacht, iad féin a scaradh ó fhorlámhas Ard Mhacha agus leis sin a dhéanamh d’fhéach a lucht seanchais le cur in iúl gur tháinig an Chríostaíocht go dtí an Mhumhain roimh Phádraig agus gur sine a gcuid naomh siadsan ná naomh Ard Mhacha.

Casta? Amhail is nár leor sin, bhreathnaigh mé ar alt leis an Ollamh Dáibhí Ó Cróinín in Medieval Ireland: an encyclopedia, agus feicim go gcuireann seisean moladh spéisiúil chun cinn: go mb’fhéidir gur tháinig Pádraig (fear na litreacha a fuadaíodh nuair a bhí sé ina ógánach etc.) go hÉirinn roimh Phalladius, b’fhéidir chomh luath le deireadh na ceathrú aoise.

Rith sé liom go raibh Coroticus luaite ag Pádraig agus gur dúradh gurb ionann é siúd agus rí nó taoiseach Breatanach éigin. Nach socródh sé sin dáta éigin do Phádraig (atá léirithe thuas i ngloine dhaite in Ardeaglais Ard Mhacha)? Shocródh dá mbeadh dáta éigin ann a d’fhéadfaí a lua le Coroticus. Ní cosúil go bhfuil.

Ach bealach amháin nó bealach eile is cosúil gur thart ar an am céanna a tháinig na leacracha Oghaim chun cinn a tháinig an Chríostaíocht go hÉirinn: an bhliain 400. An bhfuil aon bhaint idir an dá rud? Cá bhfios domsa.

Ionradh agus Ionnarbadh

Ní dóigh liom go gcuireann muid san áireamh cé chomh cruthaitheach is a bhí turnamh impireacht na Róimhe agus na hionraí agus na hionnarbaí a lean é. Imeacht as na hImpireachta a thug Éire na nGael chun cinn mar thír Chríostaí. Céard a bhí ag tarlú thart ar an am seo? In Éirinn bhí na hUí Néill tar éis greim a fháil ar Theamhair agus ar Eamhain Macha. Bhí siad tar éis Cúige Uladh a roinnt eatarthu, chuid mhaith - Tír Eoghain agus Tír Chonaill. Ba iad na Scoti iad, na creachadóirí, na Gaeil. Ba iad a d'fhuadaigh Pádraig óg go hÉirinn leo mar sclábhaí.

Ach ní shin amháin é. D'fhéadfadh sé gur thart ar an am seo a ruaigeadh na Déise as Déise Teamhrach sa Mhí is go ndeachaigh siad ó dheas, cuid acu go dtí an Bhreatain Bheag cuid eile acu go dtí an ceantar a bhfuil "Na Déise" fós mar ainm air. D'fhéadfadh sé gurb iad seo ba thúisce a chuaigh le Críostaíocht in Éirinn de bharr na teagmhála a bhí acu Dyfed ar an taobh eile de Mhuir Meann.

Ach tá tuilleadh i gceist leis an tréimhse seo. Ag an am seo freisin, timpeall na bliana 400, bhí na Frainc ag leathnú siar agus ag déanamh ionnarbtha ar na Gallaigh Chríostaí a fuair siad rompu. Tá fianaise ann gur theith cuid acu sin go hÉirinn, tír a bhí slán go maith ar ionradh ó eachtrannaigh ag an am sin. Thug na teifigh léann na hImpireachta leo, Laidin agus Gréigis, gramadach agus reitric, agus Críostaíocht.

As an gcíor thuathail sin a tháinig na clocha Oghaim ar aithris iad ar nós na hImpireachtaí leac a ardú in ómós don té a fuair bás nó ina c(h)uimhne.

Le go mbeadh aon substaint leis an gcur i gcás sin agam, níor mhór dátaí a chur leis na himeachtaí difriúla atá luaite agam: Ionnnarbadh na nDéise, Gabháil na Teamhrach agus Eamhain Macha, Fuadach Phádraig, Teitheadh na nGallach, agus an ceann achrannach sin, Teacht na Críostaíochta go hÉirinn (ós léir ó scríbhinní Phrosper Aquitanus go raibh Críostaithe sa tír roimh theacht Phádraig ar chor ar bith).

Duanaire an Fhile Aonair

An file ag bailiú a chuid dánta féin le chéile in aon leabhar amháin, ní rud é sin a tharla i saol liteartha na Gaeilge, dar liom, roimh an naoú haois déag. Nó ba in í an téis a bhí agam go dtí gur léigh mé an méid seo ag Katharine Simms:

We have references to since lost poem-books of single poets, the tenth-century Flann mac Lonáin, and the thirteenth-century Muireadhach Albanach, but the extant manuscript collections based on authorship emanate from schools of hereditary poets.

Tá an tagairt do ‘dhuanaire’ Fhlainn mhic Lonáin tugtha cheana agam thíos faoin teideal, Litreacha. Is i lámhscríbhinn de chuid na cúigiú aoise déag atá tagairt eile (Leabharlan na Breataine, Additional Ms. 19,995):

Is amlaid fuaras so .i. ó Dubthach mac Fergail ar duanaire Muiredaig albanaig.

Ní dóigh liom go mbréagnaíonn an dá thagairt an téis: níor nós é – nó níor nós coitianta é – bailiúcháin dánta le haon fhile amháin a chur le chéile. B’fhéidir go bhfuil cuid den mhíniú air sin le fáil sa dara cuid d’abairt Katharine Simms. Sa mhéid is go gcuirtí bailiúcháin le chéile is iad na teaghlaigh agus na scoileanna a dhéanadh - bailiúchán de dhánta mhuintir Uiginn an sampla a thugann sí. Luíonn sé le réasún go mbeadh siad sin ar son comhbhráithreachas nó ‘coláistíocht’ na muintire seachas aon duine faoi leith dá gcuid a chur chun tosaigh.

Is é sin an easpa indibhidiúlachta a shonraítear ar an litríocht, an easpa chuntas pearsanta, mar shampla – bíodh is go bhfuil eisceachtaí ann – baineann sé le cultúr tairgthe na litríochta, an comhthéacs sóisialta as ar eascair an fhilíocht, as na scoileanna ar mó acu a dtábhacht chorporáideach féin ná gaisce faoi leith aon duine dá gcuid ball.

Ar an gcaoi chéanna ní bhaineann na duanairí do na taoisigh le hábhar anseo ach an oiread. Móradh agus mórainm an taoisigh féin agus a mhuintire a bhí i gceist leo sin.

Petrarca agus Gofraidh Fionn

B’fhéidir nár mhiste dom beagán cúlra a chur le mo chuid smaointe faoi litríocht na Gaeilge agus an feiniméan Eorpach sin ar thug Jacob Burckhardt an 'Renaissance’ air.

Ní inniu nó inné a cuireadh i gcás go dtéann meon na hAthbheochana údan siar go Francesco Petrarca, an scoláire agus an file a bhí i ngrá le Laura. Tá fréamhacha an Renaissance le fáil, deirtear, san obair chomhfhiosach anailíseach a rinne Petrarca ar théacsanna agus ar lámhscríbhinní Laidine: cúram a bheith á dhéanamh den ghramadach, den fhrásaíocht, den fhriotal, agus sin go minic mar chomhartha den tréimhse inar scríobhadh an téacs, nó mar léiriú ar an té a scríobh é. Ba rud nua é sin i stair na litríochta agus na scoláireachta san Eoraip.

Ach ní hé sin an ghné d’obair Phetrarca ba mhaith liom a lua anseo, ach an scríbhneoireacht phearsanta, nó le bheith cruinn faoi, scríobh an chuntais phearsanta. Píosa scríbhneoireachta amháin go háirithe atá i gceist agam: an litir a scríobh sé chuig a oide anama, Dionisius de Burgo Sancti Sepulcri, faoin dreapadóireacht a rinne sé suas Mons Ventosus, De ascensu Montis Ventosi, Mont Ventoux, 50 éigin ciliméadar soir ó thuaidh ó Avignon áit a mbíodh a athair fostaithe mar scríobhaí de chuid an Phápa.

Anois, d’fhéadfadh sé gur cur i gcéill atá sa litir. Cuireann an téacs in iúl gur ar an lá a rinne Petrarca an turas anróiteach go barr an tsléibhe a scríobh sé an an cuntas, 26 Aibreán 1335. Deir na scoláirí, áfach, gur i bhfad ina dhiaidh sin a scríobhadh an litir agus go mb’fhéidir nár léigh Dionisius í ar chor ar bith nó bhí sé básaithe faoin am sin. Ach is cuma faoin bhfírinne. Is éard tá tábhacht anseo an chaoi ar glacadh leis an litir, an rud a ceapadh a bhí inti. Tá blas na dialannaíochta uirthi:

Altissimum regionis huius montem ... hodierno die ... ascendi.

Inniu féin ... a dhreap mé ... an sliabh is airde sa réigiún seo.

Litir fháthchiallach atá ann deirtear, litir theagascach go fiú. Tá níos mó ar bun ag Petrarca ná cuntas pearsanta. Teastaíonn uaidh pointe spioradálta a dhéanamh. Dhreap sé an sliabh díreach ar mhaithe len é a fheiceáil – mian uaibhreach saolta a bhí ann – ach nuair a bhain sé an barr amach d’aimsigh sé rud níos spéisiúla, níos áille go mór ná sliabh ná radharc tíre: anam an duine, a anam féin. Rinne sé sin le cabhair Fhaoistíní Naoimh Agaistín, a tharla a bheith ina phóca aige ag an am.

Chun an teachtaireacht dhomhain seo a chur abhaile orainn – nó air féin – insíonn Petrarca scéal an dreaptha. Labhrann sé faoin spéis a chuir sé sa sliabh; a fhiosracht go háirithe tar éis dó cuntas Livius a léamh an lá roimh ré; an chaoi ar lorg sé compánach le dul leis – a dheartháir; a anróití a bhí an dreapadh féin. Tá an cuntas pearsanta iomlán agus fírinneach de réir cosúlachta – ach ní ar mhaithe leis sin a scríobhadh an litir ach le míniú dá oide spioradálta go raibh sé tar éis teacht ar thuiscint. Níor thada é an dreapadh sléibhe le hais iontas neamh-bhásmhar a anama.

De lámh a scríobh Petrarca agus is i lámhscríbhinní a coinníodh a chuid – níor tháinig an clóphreas chun cinn go ceann céad bliain ina dhiaidh sin. Idir a dá linn bhí bailiúchán déanta ag Petrarca dá chuid litreacha agus bhí sé tar éis iad a chur á gcóipeáil ar phár. Mar sin nuair a tháinig an clóphreas ní hamháin go raibh cáil ar Phetrarca mar fhile agus mar leannán Laura, bhí bailiúcháin cheangailte dá chuid litreacha réidh le cur chun cló. Sa Veinéis a rinneadh é sin, céad éigin bliain tar éis a bháis.

Cuntas pearsanta Phetrarca – bíodh sé fáthchiallach nó ná bíodh – rug lucht an chlóphreasa agus lucht léite na leabhar nua clóite go fonnmhar air. Ní hé ba thábhachtaí anois an teagasc morálta a bhí le baint as an dreapadóireacht ach an cur síos ar an gcaoi a ndeachaigh an dreapadóireacht i bhfeidhm ar an duine féin. Níor sliabh fáthchiallach é Ventoux níos mó ach sliabh ceart fírinneach coincréiteach a dhreap duine aonair faoi leith ag am faoi leith, ar bhealach faoi leith. Thabharfadh lucht nuachtán tablóideach an lae inniu ‘human interest story’ air. Bhí an ‘Renaissance’ faoi lán tseoil.

Aistríodh an spéis ón bhfáthchiall – spéis na meánaoiseanna – go spéis sa duine féin agus ar tharla dó – spéis na hAthbheochana.

Tá a fhios agam go bhfuil simpliú mór déanta agam ar an scéal ar fad – simpliú a cheileann go leor leor mionsonraí, eisceachtaí, míréitigh. Ach breathnaímis ar an litríocht seo againne sa tréimhse seo.

Fuair Gofraidh Fionn Ó Dálaigh bás thart ar an am céanna le Petrarca. Níl an dán leis ‘Mairg mheallas muirn an tsaoghail’ ró-éagsúil ó litir Phetrarca sa mhéid is go ndéanann codarsnacht bhreá idir neamhfhiúntas rath an tsaoil seo agus ‘sógh na sochraide nemhdha.’ Mar a chéile, tarraingíonn Gofraidh fáthscéal chuige féin agus insíonn faoin leanbh a rugadh i bpríosún agus gan de sholas an lae aige féin ná ag a mháthair ach an méid a tháinig trí pholl tarathair.

Ach níl aon chuntas pearsanta againn ó pheann Ghofraidh nó, go bhfios dom, ó aon fhile nó ó aon scríbhneoir eile Gaeilge de chuid an ama sin, ná, go deimhin, ón am ina dhiaidh sin. Níl aon scríbhneoir Gaeilge ar eolas agam a d'fhág cuntas againn á rá 'rinne mise seo,' nó 'rinne mise sin'.

Mar sin ní miste na héagsúlachtaí seo a thabhairt faoi deara idir cuid na nGael agus cuid Phetrarca.
(1) Murab ionann agus Petrarca arb é féin is tús lár agus deireadh na litreach, ní labhrann Gofraidh faoi féin ar chor ar bith ach ag an deireadh ar fad nuair a iarrann sé ar Mhuire nach meallfaí é agus go ndeir sé gur léir dó go ndíonfaidh sí é agus ‘guidhe óghMhuire is lór linn.’ Níl cuntais phearsanta le fáil i litríocht na Gaeilge, ar an mórgóir.
(2) Is gníomh glan creidimh a chuireann críoch – dúnadh – le dán Ghofraidh ach is dearbhú intleachtach a chuireann deireadh le litir Phetrarca, é a rá go bhfuil sé tar éis a anam a nochtadh sa litir agus go bhfuil súil aige féin lena shaol féin a leasú agus iarrann sé ar an sagart paidir a rá ar a shon.
(3) Go bhfios dúinn níor bhailigh Gofraidh a chuid dánta le chéile in aon leabhar amháin agus bíodh is go raibh cáil mhór air ní heol dom gur bhailigh aon duine eile a chuid dánta le chéile i leabhar faoi leith ach an oiread – ba rud é sin nach ndéantaí. Sa mhéid is go raibh duanairí ann, ba leis na taoisigh iad.
(4) Faoi dheireadh na cúigiú haoise déag bhí saothar Phetrca á chur i gcló. Níor tháinig an clóphreas go hÉirinn go ceann céad bliain ina dhiaidh sin. Ní dóigh liom gur cuireadh aon dán le Gofraidh i gcló go dtí deireadh na naoú haoise déag nó tús na fichiú haoise.
(5) Nuair a tháinig an clóphreas go hÉirinn – go Baile Átha Cliath – bhí sé i lámha na Sasanach faoi stiúir dhocht an rialtais. Ar mhaithe le ‘proclamations’ Béarla i gcoinne na dtaoiseach Gaelach is mó a d’úsáidtí é. Ní cosúil gur chuir na taoisigh Ghaelacha ná fiú is an aosa léinn spéis sa chló.
(6) De thoradh na spéíse nua i litríocht agus in oidhreacht na sean-Rómhánach san Iodáil rinne clódóirí na Veinéise aithris ar chruth litreacha greanta na Róimhe agus ar an gcaoi sin tháinig cló-aghaidheanna nua-aimseartha idirnáisiúnta chun cinn. Níor fhorbair an cló Gaelach ar an gcaoi chéanna agus bhí doiciméid á scríobh ag deireadh na naoú haoise déag i nGaeilge ar an gcaoi chéanna a scríobhadh iad aimsir Ghofraidh.
(7) Chuir an easpa forbartha ar an ‘gcló’ Gaelach bac eile le forbairt an chlóphreasa Gaeilge nó bhí costas breise ag baint le soláthar an chló féin.

Na gnéithe atá sonraithe agam thuas maidir le litir Phetrarca, agus d’fhéadfaí a áiteamh nár tháinig siad chun cinn sa Ghaeilge go dtí gur fhoilsigh Seán Ó Ríordáin Eireaball Spideoige i 1952 agus nár sonraíodh i gceart sa phrós iad go dtí anois: sa bhlagadóireacht.

Cé chomh sean?

Ba mhaith liom filleadh ar cheist seo an Renaissance, agus ar Phetrarca go háirithe, mar sílim go gcaitheann an pheirspictíocht sin solas spéisiúil ar an litríocht seo againne.

Ach ar dtús ritheann sé liom nár mhiste a bhfuil i gceist againn le litríocht na Gaeilge a bheachtú beagán.

Cé chomh sean is atá an litríocht seo againne?

Bhuel, cé chomh sean is atá tú ag iarraidh a bheadh sí? Chomh fada siar le tús na tréimhse Ind-Eorpaí? Fadhb ar bith: tá scéalta sa Ghaeilge ar féidir a rianadh siar go dtí an tréimhse sin.

Chomh fada siar le teacht na nGael go hÉirinn? Tá scoláirí áirithe sásta go mbaineann scéalta áirithe sa tSean-Ghaeilge le miotaseolaíocht na sean-Ghael.

Mé féin go pearsanta bheinn sásta a rá go dtosaíonn an litríocht leis an litríocht scríofa (gan na seanscéalta, an béaloideas, na miotais a chur as an áireamh, ar ndóigh). Cén uair a thosaigh an litríocht scríofa sin? Arís braitheann sé. Céard tá i gceist agat le ‘scríofa’? An mbeifeá sásta le ‘greanta’? Ar chloch, mar shampla?

Is maith liom an smaoineamh seo go dtosaíonn litríocht na Gaeilge leis na clocha Oghaim. Ar a laghad ar bith ciallaíonn sé gur féidir linn chéad scríobh na Gaeilge agus an litríocht a dhéanamh comhuaineach: am éigin timpeall na bliana 400, nó tamall ina dhiaidh, má léim Damian McManus §5.24 i gceart. Ciallaíonn sé gur féidir linn aos léinn a chur i gcás, dream beag oilte comhtháite a scríobh na hinscríbhinní agus a leag amach na coinbhinsiúin a bhain leo. (Ní móide gurb iad a ghearradh na clocha. Is é is dócha go ngearraidís na hoghaim ar phíosa adhmaid nó ar chnámh is go gcóipeálfadh an dealbhóir é.)

Ceart go leor, níl aon rannta sa litríocht Oghmach seo, gan trácht ar eipicí. Dáiríre níl fiú is briathra nó aidiachtaí nó réamhfhocail ann. Ach tá ainmneacha ann – ainmneacha iontacha: Gossucttias, mar atá ar an gcloch thuas atá le fáil i bPáirc na Fola, Log na gCapall, Corca Dhuibhne – ceann de na clocha is sine dá bhfuil againn dar le McManus; Glunlegget, Ogatos, Trenacatus, Rittavvecas, Qenuven, Comogann, Dumeledonas, Dovaidona, agus go leor leor eile. Maidir le litíocht phearsanta, níorbh fhéidir a bheith níos pearsanta ná sin: ainm an duine.

Nach in tús na litríochta: an duine á ainmniú as féin, an duine agus a ainm á chomóradh, á choinneáil i gcuimhne?

Ach glacadh leis na hinscribhinní Oghaim mar thús na litríochta, is féidir linn tús na litríochta a chur siar níos faide ná teacht Phádraig go hÉirinn. Is féidir linn leanúnachas a chur i gcás idir aos léinn na cúigiú haoise agus aos léinn na lámhscríbhinní. Is féidir linn tús na litríochta a cheangal leis na Déise agus le Gaeltacht bheag bhríomhar an lae inniu sa Rinn. Is féidir fíoracha a chur i gcás mar chuid den litríocht – fíoracha diamhracha mar iad siúd a phléitear i Nótaí Imill, mar shampla. Is féidir linn an tuiseal ginideach a fheiceáil mar rud draíochtach. Freagra na ceiste, cé chomh sean is atá litríocht na Gaeilge, braitheann sé céard tá uait. Ach déanfaidh an bhliain 400 AD cúis domsa.

Ar thóir an chomhfhreagrais

An té a bheadh ag iarraidh bailiúchán de litreacha Gaeilge a chur le chéile níor mhiste dó na deacrachtaí a mheas ar dtús. An chéad deacracht, teacht orthu. Tá 743 leathanach san innéacs ginearálta a ghabhann le Catalóg na Lámhscríbhinní Gaeilge in Acadamh Ríoga na hÉireann. Rinne Kathleen Mulchrone agus a cuntóirí éacht oibre. Mar sin féin, tar éis di cúpla lámhscríbhinn a lua faoin teideal 'Correspondence' deir sí: 'See also under proper names of correspondents.' Ag cur san áireamh nach bhfuil a fhios againn cé hiad na 'correspondents' – sin díreach an rud a theastaíonn uainn a fháil amach – caithfidh muid dul trí an innéacs ainm ar ainm. Tá go maith. Ach níl aon innéacs ag dul leis an gcatalóg de na lámhscríbhinní sa Leabharlann Náisiúnta. Níl an catalógú críochnaithe.

Deacracht eile an daille teanga a bhuaileann daoine áirithe agus iad in ainm is a bheith ag insint dúinn faoina bhfuil sna lámhscríbhinní. Ní fheiceann siad an Ghaeilge nó má fheiceann ní luann í. Mar shampla, sa Nuachtlitir is déanaí ó Leabharlann Náisiúnta na hÉireann, tá cur síos ar Pháipéir Inse Uí Chuinn. Luaitear an 'bailiúchán leathan litreacha' le muintir Uí Bhriain agus daoine eile atá ann agus deirtear gur ‘díol suime ar leith é’ an bailiúchán céanna etc. Ach ní deirtear cé acu an bhfuil aon chuid den chomhfhreagras sin i nGaeilge, bíodh is gur cosúil go dtéann doiciméid áirithe sa bhailiúchán siar go dtí an séú haois déag.



Éamonn Mac Giolla Iasachta a thosaigh ar an ábhar a chatalógú sna 1940í,i gCaisleán Dhrom Ólainn, rinne John Ainsworth ‘féilire’, agus deir an Nuacht linn go bhfuil an catalógú ar an iomlán críochnaithe anois. Tá an catalóg iomlán sin ar fáil ar shuíomh na Leabharlainne. Is é Brian Kirby a rinne é agus is iontach an áis í. Le fáil amach faoin gcomhfhreagras Gaeilge ní mór dúinn breathnú air.

Ach seo rud eile atá iontach. Níl aon phlé sa doiciméad Béarla seo, ‘Collection List No. 143: Inchiquin Papers,’ ar an teanga a bhfuil na doiciméid scríofa inti. Nuair nach ndeirtear a mhalairt linn, caithfimid glacadh leis gur i mBéarla atá siad. Chuir mé an focal ‘Irish’ san áis chuardaigh a théann leis an gcomhad PDF. Níor aimsigh mé ach leathdhosaen éigin tagairt don Ghaeilge. Níor aimsigh mé ach trí lámhscríbhinn ar cosúil go bhfuil míreanna Gaeilge iontu – agus tá i bhfad os cionn míle lámhscríbhinn sa bhailiúchán. Tá gníomhas Gaeilge in MS 45,669/1 agus ceann eile, is cosúil, in MS 45,700/1. Tá bailiúchán beag dánta, is cosúil in MS 45,423/1 a bhaineann leis an tréimhse 1826-1833. Sin a bhfuil. Sin a bhfuil fanta de Ghaeilge, is cosúil, i mbailiúchán mór páipéar mhuintir Uí Bhriain Inse Chuinn agus Dhrom Ólainn. Nach iontach agus nach spéisiúil. Cad a tharla? Níl aon tuairim agam.

Litreacha

Bealach eile lena mheas cé chomh mór is a tháinig meon na hAthbheochana Léinn chun cinn in Éirinn féachaint ar na litreacha a scríobh daoine. Ach anseo arís, dála na ndialann, ní hé an oiread sin atá ar fáil. An chéad litir a scríobhadh i nGaeilge atá fós againn, go bhfios dom, is i Leabhar na Nuachongbhála atá.

Betha 7 slainte o Fhind epscop (.i. Cilli Dara) do Aed mac Crimthainn do fhir leigind ardrig Leithi Moga (.i. Nuadat) 7 do chomarbu Choluim meic Crimhthaind 7 do phrimsenchaid Laigen ar gaes 7 eolas 7 trebaire lebur 7 feasa 7 foglomma 7 scribthar dam deired in sceoil bicse

cu cinte duit a Aed amnais.
a fhir cosinn aeb ollmais.
cian gar dom beith it ingnais.
mían dam do bith im comgnais.

Tucthar dam duanaire Meic Lonain co faiccmis a cialla na nduan filet ann. et Vale in Christo.

Mar sin a thugann R.I. Best an litir sa réamhrá a chuir sé leis an gcéad imleabhar de The Book of Leinster. Tá an ‘litir’ – arbh fhéidir gur nóta é ó scríobhaí amháin chuig scríobhaí eile – le fáil in imeall íochtarach fhóilió 206 agus deir Best faoi gurb éard tá ann: ‘the earliest epistolary composition ... in the Irish language.’ Ní móide gurb ea. Ach tá gach cuma ar an scéal gurb í an litir is luaithe í dá bhfuil ar marthain. Scríobhadh í, is cosúil, am éigin sa chéad leath den dara haois déag.

Céard eile atá sna lámhscríbhinní? Ní mórán is cosúil. Theip orm teacht ar aon tagairt d’aon litir eile go dtí gur thosaigh Ó Néill agus Ó Domhnaill ag scríobh chuig Ionadaí an Rí, Sussex, agus chuig daoine eile, sna 1560í. Tá na litreacha sin agus roinnt eile i gcló in Tobar fíorghlan Gaedhilge lgh 28-33 agus le fáil i lámhscríbhinní mar LS. Cotton, Vespsian F. XII i Leabharlann na Breataine.

Níl sé éasca teacht ar an eolas. Bíodh is go dtugann cuid de na hinnéacsa le catalóga na lámhscríbhinní iontrálacha mar ‘Litreacha’ nó ‘Letters’ nó ‘Correspondence’ ní nós coitinn é. Níl a leithéid ag Brian Ó Cuív, mar shampla, bíodh is go luann sé litreacha áirithe sa chatalóg aige. Ceann amháin as bailiúchán Sir William Fitzwilliam, mar shampla, a scríobh Mac Uibhlelind chuig an nGiúistís ag gearán faoi Ó Néill, is cosúil, am éigin sa séú haois déag (Bodleian Uimh. 2, MS. Carte 58, f. 500 - an pictiúr thuas). Ní cosúil gur cuireadh an litir seo, a thosaíonn ‘Betha 7 slánte ann so o Mhac Uibhelind do cum a giuibhsdiss’ i gcló, murab ionann agus litir eile ón Iníon Dubh a luann Ó Cuív (Uimh. 3, MS. Carte 61, f. 373). Tá litreacha níos nua-aimseartha luaite aige le fáil i Leabhar Miontuairiscí Chraobh Oll-Scoile Oxford de Chonradh na Gaeilge (Bodleian MS. Ir. d. 2).

Is spéisiúil an ní é go mbaineann cuid mhaith de na litreacha atá ar marthain ón séú agus ón seachtú haois déag le Taoisigh an Tuaiscirt – agus buíochas as a gcaomhnú ag dul d’Oifig na bPáipéar Stát i Sasana nó do na Proinsiasaigh i Lobháin. An sampla is fearr is dócha litir cháiliúil Aodha Mhóir Uí Néill chuig Mac Cochláin atá i gcló in Tobar fíorghlan Gaedhilge lch 57, agus a thosaíonn go bagarthach.

Ar mbennacht chugoiph, a Mheig Cochláin : Do ghlacamar bhar leitir acus issé thuigmid uirre nach ffuil agoiph gá dhénumh acht millsecht bhriathar acus sínteóracht aimsire.

Tá bailiúchán beag eile le fáil i measc lámhscríbhinní na bProinsiasach (LS. A 30). Litir ó Fr Bonaventura Ó Conchobhair, mar shampla, chuig Seán Ó Colgáin, dar tús: A athair onoraigh, As adhbhal an luthgháire do chuir oram a chlos bur mbeith ar biosioch. Tá thart ar sé litir sa chnuasach seo, litir Róis Ní Dhochartaigh, 16 Meán Fómhair, 1642 ina measc. Tá cuid de na litreacha seo curtha i gcló in áiteanna difriúla – litir Róis in Tobar fíorghlan Gaedhilge lch 123, mar shampla.

Taighde go leor agus léamh cuimsitheach lámhscríbhinní a theastódh le litreacha ón ochtú haois déag agus ó thús agus ó lár na naoú haoise déag a aimsiú agus a léamh agus a dtábhacht liteartha a mheas. Níl sé i gceist agam an taighde sin a dhéanamh ach ní hin le rá nach bhfillfidh mé ar an ábhar seo amach anseo.

Ach tá rud amháin cinnte. Litreacha gnó, dioplamaitiúla, cogaíochta, is ea an chuid is mó den bheagán atá ar fáil de réir gach cosúlachta. Is fada iad ón spiorad agus ón éirim a léirítear i gceann de mhórlitreacha na hAthbheochana san Iodáil, an litir a scríobh Petrarca in 1350 chuig a oide anama, Dionisius de Burgo Sancti Sepulcri, faoin dreapadóireacht a rinne sé ar Mons Ventosus, agus a dtugtar 'De ascensu Montis Ventosi' uirthi. Fillfead uirthi sin freisin, le cúnamh Dé.